Miljoenen fundamentalistische christenen geloven, dat een atoomoorlog volgens de bijbel voorspeld en daarmee onvermijdbaar is. Die oorlog is noodzakelijk, wil er plaats komen voor een nieuwe hemel en een nieuwe aarde, zeggen ze opgewekt.

En daar sta je dan als modale burger. Wat moeten we dan van deze dingen zeggen? Liever geen dingen die door de tijdgeest of angstverschijnselen ingegeven worden. Er hebben hierdoor in de loop der eeuwen al zóveel geestelijken de onvermijdelijke nabije ondergang der wereld gepredikt zonder dat het ergens op sloeg. En dan moet je vanzelf denken aan het gezegde: 'Een heleboel mensen denken dat ze geloven, terwijl ze alleen maar last van hun maag hebben'.

Geen tijdgeest of levensangst dus. Anderzijds moet integendeel optimisme gefundeerd kunnen worden, nietwaar? Anders is dat optimisme óók te zeer bepaald door de persoonlijkheid en het karakter en wensdenken. Daarom is het veiligste om je te laten gezeggen door de Bijbel en deze trouw uit te leggen en te kijken welk perspectief daar geboden wordt. Ondergangsstemming zowel als optimisme kunnen misplaatst zijn, want beide tijd- en persoonsgebonden.

In de Bijbel vinden we woordvoerders die van Godswege spreken, direct geïnspireerd. Neem bijvoorbeeld de apostel (gezant) Paulus. En neem diens brief aan de Filippenzen. Zoals gezegd komt daarin de ‘vreugde’ als een steeds terugkerend thema voor. Zoals ook gezegd kunnen we die vreugde dezer dagen best gebruiken, nietwaar? Om te kijken of er plaats voor is in onze tijd, moeten we ons allereerst afvragen, wát er voor Paulus of de Filippenzen dan wel te lachen viel. Hoe komt de apostel op die vreugde? Wat valt er voor ons af?

De stad Filippi

Filippi was indertijd bij haar stichting op een prachtige plek gaan liggen. Te midden van blijde en rijke wijn- en olijfgaarden. En daar lag ze in de Griekse zon te baden. Het was een glanzend schone stad, de straten geplaveid met marmer. En het was een Romeinse kolonie, dat wil zeggen dat Filippi bevolkt werd door gepensioneerde legionairs. Als ze een aantal veldslagen overleefd hadden en dus van nogal wat fut hadden blijkgegeven, mochten ze vervroegd uittreden. De inwoners waren daarom fysiek goed en groot uitgevallen, lange kerels en gracieuze vrouwen. De stad werd gestempeld door de militairen en het romeinse. Er waren daarom maar weinig joden. En die waren waarschijnlijk weinig populair.

Paulus zocht indertijd vergeefs naar een synagoge en als Lydia, de purperverkoopster, hem geen bed geleend had, had hij op het marmer kunnen gaan liggen. Filippi en haar veteranen hielden de oostwestverhoudingen goed bij, omdat ze precies halverwege de militaire verbindingsweg tussen oost en west/ lag, de Via Egnatia geheten. Paulus schrijft zijn brief aan deze Filippenzen vanuit een gevangenis, waarschijnlijk die van Rome. Nadat hij verschillende keren in het oosten gevangen had gezeten, zat hij het dus nu in het westen om te mogen demonstreren hoe populair en bruikbaar het evangelie is in deze wereld.

En vanuit deze gevangenschap schrijft hij de beroepsmilitairen te Filippi zijn brief. We zijn benieuwd, wat hij schrijft. Alle reden om over bevrijdingstheologie, oostwestverhoudingen en militarisme te schrijven, dunkt me. En tussen de regels door doet hij dat ook. Alleen gelooft Paulus dat het niet zozeer van bovenaf, als wel van onderop moet komen. Van óns.

Zowel vanwege zijn gevangenschap als vanwege de geadresseerden, die voornamelijk beroepsmilitairen waren geweest, had de apostel in deze brief alle aanleiding kunnen hebben gehad om over macht, bewapening en aanverwante zaken te schrijven. Met de dreigende opstand in Israel tegen de Romeinen had bovendien de jood Paulus de Romeinse christenen in Filippi hartige dingen kunnen laten horen. En nog vele andere toestanden hadden hiertoe aanleiding kunnen vormen. Des te opvallender is de feitelijke inhoud van deze brief. Want zoals gezegd is het de brief van de Vreugde: niet minder dan elf keer klinkt namelijk het woord 'Blijdschap'. Blijdschap en opnieuw blijdschap.

Laat Paulus uit hoffelijkheid tegenover de Filippenzen na om over zijn Romeinse kerker en het Romeinse machtsdenken te schrijven? Of omdat de Filippenzen het óók niet kunnen helpen dat Paulus gevangen zit? Nee, dat komt niet met het karakter van de apostel overeen. Onze Paulus kon giftig genoeg worden, wanneer hij onrecht signaleerde. Nee, die vreugde en blijdschap heeft een andere oorzaak. Te midden van alle macht en machtsdenken, te midden van alle wantoestanden en onrecht in oost en west ziet hij namelijk een optimistisch en hoopvol perspectief voor de mensheid. En zoals altijd wanneer zijn apostolische gemoed volschiet, gaat Paulus van praten over op zingen. Middenin zijn brief staat één van de oudste christelijke hymnen, waarin Paulus die hoop en dat perspectief ongerijmd uitzingt en opschrijft. Vanuit de eeuwig op dezelfde wijze voort rotzooiende wereld, zingt de apostel van een uitweg naar Beter. En de wereldgeschiedenis zou in onze dagen wel eens dichter bij deze uitweg kunnen zijn dan deze generatie gelooft.

In de vertaling in het Nederlands is deze hymne, dit lied, niet zo makkelijk terug te vinden. Het gedicht begint evenwel met de woorden: 'Laat die gezindheid bij u zijn, welke ook in Christus Jezus was' en het loopt tot de woorden: 'Jezus Christus is Heer, tot eer van God de Vader!' En in deze hymne staat Paulus' hoop verwoord.

In die wereld komt deze hymne binnen en moet een enormiteit geweest zijn: een godenzoon die zich vrijwillig opofferde en als slaaf liet kruisigen! Maar -zo zingt Paulus voort- zo doende heeft God hem beloond en sindsdien is niet de keizer Heer, maar Jezus. Christus Jezus heeft aldus de mensheid een voorbeeld gegeven van hoe het wél moet, wil het in de wereld eindelijk óók zalig worden. En sinds zijn opstanding leeft de mens die in zijn Geest wil leven krachtens deze Geest, in een wereld met totaal nieuwe mogelijkheden. Zijn gemeente nu dient een voorbeeld te zijn voor de mensheid en dient haar medemensen voor te gaan op die Weg.

Als we Paulus' gezang geloven, moeten we ons dus nog heel concreet afvragen, wát die voorbeeldfunctie dan inhoudt. Eigenlijk hebben we het al verwoord. Sinds die Aristoteles is het ideale mensbeeld niet veel veranderd, nietwaar? Tegenwoordig verstaan we alleen het woord 'megalopsychos' niet meer zo goed en gebruiken we ietwat andere en Hollandser woorden. Overigens is alles bij het oude gebleven. Hetgeen betekent: ik ben ík en jij bent jíj. Zo heb ik mijn rechten en u ook.

Fatsoenlijk leven houdt tot op de dag van vandaag in: een evenwicht bewaren of desnoods afdwingen tussen mijn rechten en die van jou en u. Als onze rechten geschonden worden, roepen we om genoegdoening en vergelding. Of worden we agressief. Evenwicht, recht, vergelding en genoegdoening: het zijn termen die, vanuit die oude heidense wereld van Paulus en zijn Filippenzen, tot in de huidige internationale verhoudingen doorgedrongen zijn, ja, zélfs zijn toegepast op Jezus' offer aan het kruis. En tot op heden vinden we het Romeinse recht het hoogst haalbare en doen we het er nog steeds mee. In andere termen: op alle gebieden moet de kerstening nog beginnen, of we laten de apostel voor Jan Doedel zingen

De beperking van rechtsdenken

Het is het rechtsdenken, dat tot in onze tijd oorzaak is van de internationale toestand en het onwelzijn. Het is het rechtsdenken dat de oorzaak is van een kille maatschappij. Jezus is - nota bene - onder dat recht gestorven, gekruisigd. Maar dit terzijde. Waar het om gaat, is, dat recht negatief is. Het perkt af en in, het verbiedt, het beschermt, het vergeldt en het doet nog veel meer. Het recht fluisterde Jezus in, dat Hij alle recht had om zalig in de hemel te blijven...

Dáárom kwam Jezus naar de aarde. Omdat recht niet leidt tot liéfde. En omdat we met recht alléén ten eeuwigen dage op deze planeet zouden blijven steken in tegenstellingen, onenigheden, agressie en vervreemding.

Daarom hadden die veteranen te Filippi voortdurend in oost en west veldslagen moeten leveren, omdat recht alléén niet gelukkig maakt en omdat daarom de Pax Romana, de beroemde 'Romeinse vrede' een negatieve vrede was. Omdat die Filippenzische ex-legionairs hun leven besteed hadden aan het rechtsdenken, schrijft de apostel deze hymne.

Alle Griekse zon en landschapsschoon, alle marmer in de straten van Filippi, alle welvaart waardoor Lydia haar purper zo makkelijk verkocht, zou van Filippi geen gelukkige leefgemeenschap maken, zolang het Romeinse recht geleefd werd, bedoelt Paulus. Jezus is niet geïncarneerd, omdat wij daar recht op hadden, maar uit liéfde

We leven thans in de éénentwintigste eeuw. Onze jaren zijn in die zin bemoedigend, dat steeds meer mensen en volkeren bewust opkomen voor hun rechten. Tegelijkertijd evenwel zit het maatschappelijk en mondiaal-internationaal muurvast vanwege de dito rechten. En rechtvaardigen we daar alles mee, van links tot rechts.